Park Narodowy Skaftafell, wodospad Svartifoss i kanion Fjadrargljufur

Park Narodowy Skaftafell słynie z wodospadu Svartifoss, nazywanego „czarnym” ze względu na otaczające go ciemne kolumny bazaltowe. Te sześciokątne kolumny, o charakterystycznej strukturze przypominającej plastry miodu, są wizytówką Islandii. Dlatego wodospad, jak i sam park narodowy są bardzo popularnymi atrakcjami turystycznymi.

Sporo podróżnych, którzy odwiedzają to miejsce, wybiera się zobaczyć na własne oczy bazalty, które zainspirowały architekta kościoła Hallgrimskirkja w Reykjaviku. To nie jedyna ciekawostka, którą skrywa ten teren, dlatego aby dowiedzieć się więcej, przeczytaj artykuł na temat Parku Narodowego Skaftafell.

W artykule znajdziesz:

Jak powstał Park Narodowy Skaftafell?
Park Narodowy Skaftafell – bazaltowy wodospad Svartifoss
Park Narodowy Skaftafell i jego aktywność wulkaniczna
Zjawiska lodowcowe charakteryzujące Park Narodowy Skaftafell
Równina piaskowa Skeidararsandur w Skaftafell

Jak powstał Park Narodowy Skaftafell?

Park Narodowy Skaftafell powstał w 1967 roku, a w 2008 włączono go do Parku Narodowego Vatnajokull. Dzięki pięknej przyrodzie, sprzyjającej pogodzie i dobrej infrastrukturze park ten jest idealnym miejscem dla aktywnego wypoczynku na łonie islandzkiej natury. Działa tu całoroczne centrum informacyjne i pole namiotowe, a pracownicy chętnie pomagają odwiedzającym.

Krajobraz parku narodowego jest spektakularny i charakteryzuje się silnymi kontrastami. Wysokie góry i szczyty górują nad porośniętymi brzozami zboczami i czarnymi piaskami. Lodowce wypływowe, charakteryzujące się szybkim przemieszczaniem, spływają z Vatnajokull między szczytami w kierunku nizin. Powodzie z rzeki Skeidara i nanoszony piasek zmusiły mieszkańców do przeniesienia się wyżej. Dlatego wciąż widać ruiny dawnego gospodarstwa w miejscu zwanym Gomlutun (pol. Stara Łąka) – na zboczu na wschód od strumienia.

Początkowo na terenie Skaftafell znajdowały się jedynie letnie pastwiska i szałasy pasterskie, a gospodarstwo założono dopiero w 1832 roku. Obecny budynek został wzniesiony w 1912 roku i mieszkano w nim do 1946 roku. Obiekt odrestaurowało Narodowe Muzeum Islandii w latach 1970–1980. Ciekawostką jest obora znajdująca się pod pokojem dziennym, co umożliwiało wykorzystanie ciepła ciała krów do ogrzewania pomieszczeń – taki układ zachował się najdłużej właśnie na terenie obecnego Parku Narodowego Skaftafell.

Mapa w Parku Narodowym Skaftafell — Mapa w **Parku Narodowym Skaftafell**

Park Narodowy Skaftafell – bazaltowy wodospad Svartifoss

Park Narodowy Skaftafell słynie z wodospadu Svartifoss, nazywanego czarnym ze względu na jego otoczenie. Jest on bowiem zbudowany z ciemnego bazaltu kolumnowego, który mierzy około 20 m wysokości i 30 m szerokości. Szacuje się, że kolumny powstały około 300 tys. lat temu w wyniku erupcji, która spowodowała wylew lawy do miejscowego starorzecza. Niesamowita sceneria wodospadu natchnęła islandzkiego architekta, Gudjona Samuelssona, do stworzenia projektów najsłynniejszych islandzkich budowli, m.in. kościoła Hallgrimskirkja w Reykjaviku.

Bazalt tworzący wodospad charakteryzuje się strukturą słupową, która powstaje, gdy lawa lub magma stygnie, a kurczenie się nowo utworzonej skały powoduje jej pękanie na sześciokątne kolumny. Te tworzą się zawsze pod kątem prostym (90°) do powierzchni, na której następuje chłodzenie, ponieważ tam następuje najintensywniejsza utrata ciepła. Struktura słupowa tworzy się poziomo w dajkach (żyłach skał magmowych przecinających starsze warstwy niezgodnie z ich ułożeniem), natomiast pionowo w potokach lawy i sillach (żyłach magmowych zastygających blisko powierzchni Ziemi, czyli w intruzjach poziomych).

Gdy powierzchnia chłodzenia jest nieregularna, kolumny promieniście rozchodzą się w różnych kierunkach. Na bokach kolumn widoczne są 1-2 cm poziome pasy, które świadczą o stopniowym, schodkowym przesuwaniu się pionowych spękań w dół. Najczęściej występują kolumny sześciokątne, ponieważ wzór pęknięć z kątem 120° najskuteczniej rozładowuje naprężenia. Sześciokąt jest wielokątem najbardziej zbliżonym kształtem do koła, który może całkowicie pokryć powierzchnię bez przerw (tworząc siatkę), dlatego jest bardzo powszechny w przyrodzie.

Można je zaobserwować w wyschniętych błotnistych kałużach czy stawach, we wzorach powstałych na skutek zamarzania i rozmarzania gruntu, a także w plastrach miodu. Z czasem kolumny bazaltowe otaczające wodospad Svartifoss odłamują się i spadają. Ze względów bezpieczeństwa, programu odbudowy roślinności oraz komfortu innych odwiedzający muszą poruszać się wyłącznie po wyznaczonych ścieżkach i platformach widokowych przy wodospadzie. Nieprzestrzeganie zasad może nawet skutkować grzywną lub usunięciem z terenu Parku Narodowego Skaftafell.

Wodospad Svartifoss w Parku Narodowym Skaftafell — Wodospad Svartifoss w **Parku Narodowym Skaftafell**

Szlak lodowcowy z Parku Narodowego Skaftafell

Park Narodowy Skaftafell, oprócz tradycyjnej wędrówki na wodospad Svartifoss, oferuje również przejście tzw. Szlaku Lodowcowego, który prowadzi ze Skaftafell, przez Freysnes, i kończy się w Svinafell. Szlak jest wyznaczoną trasą pieszą i rowerową, łatwą do pokonania. Rozpoczyna się przy centrum informacyjnym parku, skąd można zobaczyć najwyższy szczyt Islandii – Hvannadalshnukur (2 110 m n.p.m.) w masywie Oraefajokull – wulkanu, który wybuchł ostatnio w 1727 roku.

Dalej szlak prowadzi przez tereny ukształtowane przez lodowce i rzeki lodowcowe, aż do kładki nad rzeką lodowcową Skaftafellsa. Następnie ścieżka kieruje się ku Storalda we Freysnes, starożytnej morenie lodowcowej, która według szacunków powstała około 2 500 lat temu. Od Freysnes trasa biegnie do Svinafell, gdzie kolejna kładka umożliwia przejście nad rzeką lodowcową Svinafellsa, która przepływa przez Park Narodowy Skaftafell.

Mapa szlaku lodowcowego w Parku Narodowego Skaftafell — Mapa szlaku lodowcowego w **Parku Narodowego Skaftafell**

Park Narodowy Skaftafell i jego aktywność wulkaniczna

Na Park Narodowy Skaftafell wpływa aktywność wulkaniczna, która na Islandii jest wynikiem dwóch procesów zachodzących głęboko we wnętrzu Ziemi. Po pierwsze, przez kraj przebiega Grzbiet Śródatlantycki, stanowiący granicę między dwiema największymi płytami tektonicznymi Ziemi, które oddalają się od siebie (więcej o tym w artykule o Thingvellir). Po drugie, Islandia jest tak zwanym „hot spotem” (gorącym punktem).

Najbardziej intensywna aktywność wulkaniczna w Islandii występuje właśnie pod lodowcem Vatnajokull. W jego centrum znajdują się bowiem jeziora Grimsvotn, przykryte grubą pokrywą lodową, które zasilane są stałym dopływem wody, powstającej w wyniku działania ciepła geotermalnego na otaczający lód. Okresowo nagromadzona woda znajduje ujście pod lodem, wypływając w formie powodzi z krawędzi lodowca, 50 km dalej.

W ten sposób rozlewa się po równinach piaszczystych Skeidararsandur. Pod jeziorami i na północ od nich znajdują się również bardzo aktywne wulkany, które w czasie erupcji topią lodowiec. Gdy tak się dzieje, gwałtowny napływ wody roztopowej do jezior może spowodować szybki wzrost poziomu wody i w konsekwencji powódź. Po powodzi kanały odpływowe ponownie się zamykają i cykl zaczyna się od nowa.

Wulkan Grimsvotn – Erupcja z 1996 roku

Park Narodowy Skaftafell był miejscem jednej z największych erupcji, jaką odnotowano tutaj w latach 90. Po ponad 24 godzinach silnych drgań sejsmicznych erupcja wulkanu Grimsvotn rozpoczęła się około godziny 22:00, 30 września 1996 roku. Jej początek liczy się od momentu rozpoczęcia stałych zakłóceń wulkanicznych zarejestrowanych przez sejsmometr na Grimsfjall. Erupcja popiołu zaczęła się 2 października, gdy silny wiatr południowy zniósł jego chmurę na północ.

3 października było mniej widocznych oznak wybuchu, ale było jasne, że pod lodem na północnym końcu szczeliny trwa intensywna aktywność wulkaniczna, ponieważ dochodziło do częstych implozji lodu w szczelinach na krawędzi północnego kotła. 4 października złe warunki pogodowe w dużej mierze nadal ukrywały wulkan, ale poziom wody w jeziorach Grimsvotn osiągnął wysoki stan, a chmura popiołu miała wysokość 3–3,5 km nad poziomem morza.

Warunki obserwacyjne nadal były trudne, a popiół nadal się unosił. 9 października ponownie można było sfotografować miejsce erupcji, a na lodzie dostrzeżono 3,5-kilometrowy wąwóz. Przez kolejne dwa dni widoczność znów była niska, ale 12 października uzyskano dobre widoki na miejsce erupcji oraz jeziora. Erupcja ewidentnie słabła, a świeży śnieg w północnym kotle wskazywał na powolne topnienie i niewielką aktywność wulkaniczną pod nim. Ostatecznie zakończyła się 18 października.

Powódź lodowcowa wywołana erupcją z 1996 roku

Od początku było jasne, że po erupcji można się spodziewać dużego wezbrania lodowcowego, ale prędkość powodzi zaskoczyła wszystkich. Od chwili, gdy powódź zaczęła się rankiem 5 listopada, do osiągnięcia maksymalnego poziomu minęło tylko około 15 godzin, co świadczy to o sile żywiołu. Kiedy pierwsza fala powodziowa spływała rzeką Sula, poruszała się z prędkością ponad 9 km/h.

Początkowo przewidywano, że maksymalna wydajność przepływu może wynosić około 20 000 m³/s, jednak w rzeczywistości było to ok. 50 000 m³/s. Powódź opadła również bardzo szybko i 36 godzin po rozpoczęciu rzeka Skeidara wróciła do poziomu maksymalnego wiosennego wezbrania. W efekcie powódź zakończyła się w ciągu dwóch dni.

Góry lodowe, które powódź rozrzuciła po równinach, również pokazały siłę natury. Największe z nich zostały przeniesione do miejsca, gdzie wcześniej stał most nad rzeką Gigjukvisl. Miały objętość do 2000 m³, mierząc na przykład 10×10×20 m, a te, które dotarły do mostu nad rzeką Skeidara, miały do 100-200 m³. Zmiany w krajobrazie były również znaczne z powodu erozji i przemieszczania się osadów (do dzisiaj można zobaczyć ruiny mostu przy drodze nr 1).

Spośród 33 powodzi lodowcowych (głównie jokulhlaup), odnotowanych w tym terenie, 19 wystąpiło bez żadnego związku z erupcjami, w tym pięć przed okresem uśpienia wulkanicznego, który rozpoczął się w 1938 roku. W 5 lub 6 przypadkach erupcja miała miejsce w kalderze Grimsvotn po tym, jak powódź już się zaczęła, a co najmniej sześć razy erupcje występowały bez następującej po nich powodzi (ostatni raz w 1983 roku).

Erupcje w kalderze nie podnoszą znacząco poziomu wody, lecz wytapiają otwór w pokrywie lodowej. W rzeczywistości kaldera jest jedynym miejscem, gdzie erupcja może nastąpić bez wywołania powodzi. Bardzo niewielkie erupcje w zlewni jezior Grimsvotn niekoniecznie musiałyby prowadzić do powodzi, jednak woda roztopowa może skrócić czas gromadzenia się wody.

Wodospad Hundafoss w Parku Narodowym Skaftafell — Wodospad Hundafoss w **Parku Narodowym Skaftafell**

Zjawiska lodowcowe charakteryzujące Park Narodowy Skaftafell

Park Narodowy Skaftafell to miejsce, w którym można znaleźć wiele śladów aktywności lodowcowej, takich jak:

Szczeliny – Powstają w wyniku ruchów lodowca. Mogą tworzyć się wtedy, gdy lodowiec przesuwa się po nierównym podłożu lub jest ciągnięty wzdłuż stoków górskich. Szczeliny lodowcowe są często przykryte śniegiem, jednak wiele z nich staje się widocznych pod koniec lata.
Laguny przybrzeżne – Mogą tworzyć się przed lodowcami, które cofając się, pozostawiają za sobą zagłębienia. Takie laguny przyspieszają proces cofania się lodowców.
Morena środkowa – Biegnie wzdłuż osi lodowca wypływowego i powstaje w wyniku zderzenia dwóch lodowców lub wtedy, gdy lodowiec wypływowy rozdziela się na kotle lodowcowym, a następnie ponownie łączy w niższym biegu.
Lodowe jaskinie – Tworzą się w lodowcach w wyniku przepływu wody podczas topnienia lub działania ciepła geotermalnego. Lodowe jaskinie zmieniają się z roku na rok, z czasem zanikają, a w ich miejsce tworzą się nowe.
Charakterystyczny niebieski kolor lodu lodowcowego – Jest spowodowany jego dużą gęstością, która odbija niebieskie fale widma światła.
Joklamys, tzw. Lodowe myszy – Kulki mchów występujące na powierzchni lodowca. Uważa się, że tocząc się w przeciwną stronę niż kierunek wiatru, stopniowo porastają mchem.

Równina piaskowa Skeidararsandur w Skaftafell

Park Narodowy Skaftafell obejmuje również równinę sandrową Skeidararsandur, która ma powierzchnię około 1000 km² i jest największym obszarem piasków lodowcowych na Islandii. Ograniczona jest rzeką Nupsvotn na zachodzie i rzeką Skeidara na wschodzie, a na południe sięga od czoła lodowca Skeidararjokull aż do morza, tworząc niemal 50-kilometrową linię brzegową. Lodowiec Skeidararjokull przesuwa się na teren piasków, a najkrótsza odległość od jego czoła do morza wynosi około 20 km.

Równiny piaskowe przecinają liczne rzeki lodowcowe, które dzielą się na niezliczone mniejsze strumienie w pobliżu morza, a przepływ wody przez nie może również przybierać postać rwącego potoku podczas powodzi lodowcowych. Dawniej, gdy lodowce były mniejsze, powodzie rzadsze, a roślinność bardziej bujna, na wschodnim skraju piasków znajdowały się gospodarstwa. Aż do lat 1972–1974 nie było tutaj dróg, właśnie z powodu rwących rzek.

Dopóki nie wybudowano mostów, podróżowanie w tym rejonie było bardzo trudne, a obszar Oraefasveit przez stulecia pozostawał całkowicie odcięty i odizolowany. W sytuacji, gdy rzek nie dało się przekroczyć żadnym sposobem, listonosze i inni podróżnicy musieli wybierać niebezpieczne objazdy prowadzące aż na lodowiec (zaskakująco niewiele osób straciło życie podczas tych wypraw). Następnie rzeki były pokonywane za pomocą specjalnie przystosowanych samochodów.

Gdy około 1970 roku po raz pierwszy poważnie rozważano budowę drogi przez piaski Skeidararsandur, konieczne było uzyskanie dokładnych informacji o czynnikach wpływających na projekt mostów. Najważniejszym z nich był rozmiar spodziewanych powodzi. Ich wielkość bardzo się różniła w poszczególnych latach, przy czym na początku XX wieku były znacznie większe niż w jego późniejszym okresie.

Zdecydowano więc, aby nie projektować przeprawy tak, by była w stanie pomieścić największe możliwe powodzie, ponieważ byłoby to po prostu zbyt kosztowne. Od ostatniej dużej powodzi upłynęło wtedy ponad 30 lat, a warunki na skraju lodowca uległy dużym zmianom, co utrudniało przewidzenie, w jaki sposób woda powodziowa wydostanie się spod lodowca i rozleje na piaskach.

Budowa mostów przez równinę Skeidararsandur

Przepływ projektowy został określony na podstawie mniejszych powodzi (szczególnie tej z 1954 roku), z uwzględnieniem pewnego marginesu bezpieczeństwa. Miejsca pod nasypy oraz sam przebieg drogi wybrano tak, aby w przypadku dużej powodzi możliwe było zminimalizowanie szkód poprzez skierowanie wody powodziowej z dala od mostów i nasypów drogowych. Wały ochronne zbudowano ze żwiru i piasku, a od strony rzeki obłożono kruszoną skałą.

Wzdłuż rzek Skeidara i Sula znajdują się tzw. wały kierujące (oddzielone od głównych wałów, które są chronione przez groble). Woda gromadzi się za nimi i ponad groblami, a cały system zaprojektowano w oparciu o założenie, że w sytuacji awaryjnej woda zostanie odprowadzona przez główne wały ochronne. Mosty na rzekach Sula, Gigjukvisl i Skediara są tego samego typu — stalowe dźwigary z drewnianą nawierzchnią na betonowych filarach.

Każdy stoi na dwunastu prefabrykowanych palach o długości 11 m i przekroju 30×30 cm, wbitych w piasek. Mosty składają się z segmentów o długości 176 m, z których każdy zawiera cztery przęsła o długości 44 m. Zbudowano je tak, aby nawet w przypadku zawalenia się jednego segmentu pozostałe utrzymały się, o ile nie zostaną również uszkodzone. Jezdnia na mostach ma szerokość 4 m, poszerzając się do 6 m w środkowej części każdego segmentu.

Mosty są proste i poziome, a główne z nich są połączone z nasypem drogowym za pomocą 12-metrowych przepraw lądowych. Wybuch wulkanu był końcem najdłuższego znanego okresu erupcyjnego pod lodowcem Vatnajokull. Uważa się, że przed nami jest okres zwiększonej aktywności wulkanicznej trwający kilka dekad — tak, że erupcje mogą występować co 3-10 lat, a nawet częściej, w Parku Narodowym Skaftafell.

„Kanion Biebera” – powstanie kanionu Fjadrargljufur

Wracając ze Skaftafell, warto zatrzymać się w okolicy miejscowości Kirkjubaejarklaustur i zobaczyć niezwykle malowniczy kanion Fjadrargljufur, który nazywany jest „Kanionem Biebera”. Znany na całym świecie piosenkarz nagrał na Islandii teledysk do swojego utworu I’ll Show You, a jeden z jego fragmentów doczekał się scenerii w tym przepięknym wąwozie. Ten ma około 100 metrów głębokości i nieco ponad 1 kilometr długości, z niemal pionowymi ścianami.

Jest nieco kręty i wąski. Podłoże skalne tworzy głównie pochodzący z chłodnych okresów epoki lodowcowej palagonit, który według szacunków ma około dwóch milionów lat. Rzeka Fjadra, przepływająca przez kanion, ma źródła w górach Geirlandshraun, a następnie spływa z krawędzi płaskowyżu do tego imponującego kanionu i łączy się z rzeką Skafta, od której nazwę bierze gmina.

Rzeka Fjadra przepływając przez kanion Fjadrargljufur

Uważa się, że kanion powstał pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, około dziewięciu tysięcy lat temu. Wraz z powolnym cofaniem się lodowca, utworzyła się laguna. Odpływ z niej zaczął stopniowo żłobić teren, w którym dziś znajduje się kanion. Lodowcowe rzeki nanosiły duże ilości osadów do laguny, a wypływająca z niej rzeka wyżłobiła koryto w skalnym progu i warstwach palagonitu znajdujących się przed nim.

Pozostałości żwirowych tarasów wskazują na pierwotną wysokość i położenie laguny, a głęboki kanał w palagonicie jest milczącym świadectwem potęgi natury, której przykładem jest kanion Fjadrargljufur położony w okolicy Parku Narodowego Skaftafell.