Islandia – Diamentowa plaża i laguna lodowcowa Jokulsarlon
Laguna lodowcowa Jokulsarlon jest największym jeziorem lodowcowym na Islandii i znajduje się w południowo-wschodniej części wyspy, około 380 kilometrów od Reykjaviku (5 godzin jazdy samochodem). Powstała w wyniku topnienia wielkiej białej czapy lodowca Breidamerkurjokull, który dominuje nad laguną oraz pływającymi w niej górami lodowymi i jest jęzorem większego lodowca Vatnajokull. Laguna stanowi ujście rowu o głębokości 200–300 metrów i wielkości 25 km², który jęzor wyrzeźbił w ciągu ostatnich tysiącleci. Dowiedz się więcej o lagunie lodowcowej Jokulsarlon!
W artykule znajdziesz:
- Czym jest laguna lodowcowa Jokulsarlon i jak powstała?
- Jaką rolę w tworzeniu laguny odgrywają góry lodowe?
- Erozja wybrzeża w okolicy laguny lodowcowej Jokulsarlon
- Ocieplenie klimatu a lodowce na Islandii
- Foki, czyli królowe laguny lodowcowej Jokulsarlon
- Ptaki żyjące na terenie laguny lodowcowej Jokulsarlon
- Lis polarny na Islandii – jedyny pierwotny ssak na wyspie
- Breidamerkursandur – równina pełna polodowcowej roślinności
Czym jest laguna lodowcowa Jokulsarlon i jak powstała?
Laguna lodowcowa Jokulsarlon, czyli jezioro lodowcowe, powstała w głęboko wciętej dolinie erodowanej przez lodowiec, gdy ten się z niej wycofywał, a w zagłębieniu zgromadziła się woda. Obecnie w południowo-wschodniej Islandii jęzory lodowcowe wycofują się z kilku głębokich rowów, pierwotnie wydrążonych podczas epoki lodowcowej. Proces ten przyspiesza topnienie lodowca, ponieważ lód staje się cieńszy, unosi się na wodzie i odrywa od jęzora. Zjawisko to nazywane jest cieleniem.
W czasach, gdy pierwsi osadnicy przybyli na Islandię, krawędź jęzora lodowca znajdowała się około 20 kilometrów dalej na północ niż obecnie. Około roku 1200 klimat zaczął się ochładzać, a okres chłodów osiągnął swoje maksimum w latach 1600-1900, znanych czasem jako „Mała Epoka Lodowa”. W wyniku ochłodzenia lodowiec zaczął się rozrastać. Około 1890 roku dotarł do miejsca zaledwie około 1 km od wybrzeża w pobliżu rzeki Jokulsa.
Wschodnia część lodowca erodowała osady Breidamerkursandur, czyli polodowcowej równiny sandrowej, na głębokość do 300 metrów poniżej poziomu morza. Tak głęboki basen mógł powstać jedynie dzięki rzece, która transportowała osady do oceanu. Bez jej udziału lodowiec nie byłby w stanie wyżłobić tak głębokiej kotliny. Okres ocieplenia w latach 1920–1965 przyniósł ogromne zmiany w lodowcu Breidamerkurjokulll.
Cofnął się on bardzo szybko, pozostawiając lagunę o głębokości do 190 metrów w miejscu, gdzie wcześniej znajdowało się jego czoło. W rezultacie kilka kilometrów moren lodowcowych – czyli wypukłych skał zbudowanych głównie z materiału transportowanego przez lodowiec – zostało odsłoniętych po obu stronach laguny. Powierzchnia laguny wzrosła z 8 kilometrów kwadratowych w 1975 roku do prawie 15 w 1998 roku.
Duże bryły lodu nadal odrywają się od krawędzi lodowca, mającej około 30 metrów wysokości, stale zaopatrując w góry lodowe lagunę lodowcową Jokulsarlon.
Jaką rolę w tworzeniu laguny odgrywają góry lodowe?
Laguna lodowcowej Jokulsarlon słynie z pływających w niej gór lodowych, które odłamują się od krawędzi lodowca i są niesione prądem w stronę ujścia rzeki, aż osiadają na dnie. Co ciekawe, jedynie jedna dziesiąta ich masy jest widoczna ponad powierzchnią wody. Następnie prądy, wraz z kolejnymi przypływami, poruszają góry lodowe tam i z powrotem, powodując, że ich podstawa trze o dno rzeki.
Te topnieją szybko również dlatego, że ciepła woda morska wpływa do laguny, a dodatkowo wiatry przyspieszają proces erozji. Ostatecznie stają się na tyle małe, że mogą unosić się na wodzie i popłynąć do oceanu. Stąd często można je zobaczyć na Diamentowej Plaży, położonej na południe od laguny. Mogą stać się niestabilne z powodu nierównomiernego topnienia pod wodą, co czasami powoduje ich nagłe pękanie lub przewracanie się, wywołując duże fale.
Z tego powodu zbliżanie się do nich może być bardzo niebezpieczne, a ludzi stanowczo ostrzega się przed wspinaniem się na nie. Większość z nich jest mlecznobiała, ale niektóre mają jaskrawo niebieski kolor, który powstaje w wyniku interakcji światła z lodem. Lód lodowcowy to mieszanina lodu, piasku, żwiru, popiołu wulkanicznego (tefry) i pęcherzyków powietrza. Skład ten jest wyraźnie widoczny w górach lodowych odrywających się od czoła lodowca.
Niebieski kolor gęstego lodu wynika z faktu, że pochłania on wszystkie kolory widma z wyjątkiem niebieskiego, który jest odbijany. Dlatego właśnie czysty lód wydaje się niebieski. Intensywność niebieskiej barwy zmniejsza się, gdy lód topnieje pod wpływem słońca. Pod powierzchnią wody lód topnieje bez kontaktu z powietrzem, co sprawia, że niebieski kolor jest szczególnie wyrazisty po przewróceniu się góry lodowej. Wówczas część lodu, która wcześniej była pod wodą, zostaje odsłonięta, tworząc spektakularny element krajobrazu laguny lodowcowej Jokulsarlon.
Erozja wybrzeża w okolicy laguny lodowcowej Jokulsarlon
Laguna lodowcowa Jokulsarlon stała się miejscem, gdzie w 1967 roku wybudowano wiszący most o długości 108 metrów nad rzeką Jokulsa. Wówczas odległość od mostu do wybrzeża wynosiła 500 metrów, jednak do 1998 roku zmniejszyła się do 350. Co się wydarzyło? Kształt wybrzeża na początku XX wieku był uwarunkowany faktem, że rzeka transportowała znaczne ilości osadów do morza – około 9 milionów metrów sześciennych rocznie.
Wybrzeże powiększało się, dopóki prądy morskie, generowane podczas sztormów, były w stanie przenosić osady rzeczne zarówno na wschód, jak i na zachód od ujścia rzeki. Jednak w wyniku cofania się lodowca i powstania laguny ilość osadów transportowanych do morza znacząco się zmniejszyła, a kształt wybrzeża przestał być tak wrażliwy na działanie prądów morskich.
Obecnie prądy nadal erodują osady z wybrzeża, ale rzeka prawie nie dostarcza nowych osadów do morza. W efekcie wybrzeże będzie dalej ulegać erozji, aż osiągnie nową równowagę. W latach 1904–1998 erozja wybrzeża wyniosła 750 metrów, co daje średnią około 8 rocznie. Proces ten stanowi poważne zagrożenie dla Drogi Krajowej nr 1 na równinie Breidamerkursandur, która można dojechać z Reykjaviku do laguny lodowcowej Jokulsarlon.
Ocieplenie klimatu a lodowce na Islandii
Globalna temperatura powierzchni Ziemi wzrosła średnio o około 1°C od czasów przedindustrialnych, a na obszarach Arktyki wzrost ten jest jeszcze bardziej intensywny. Ocieplenie ma poważne konsekwencje, w tym topnienie lodu morskiego i lodowców, podnoszenie się poziomu mórz, zwiększony wzrost roślinności oraz zmiany tras migracyjnych ptaków i zwierząt.
Za przyczynę obecnego globalnego ocieplenia uważa się antropogeniczną emisję dwutlenku węgla (CO₂) oraz innych gazów cieplarnianych do atmosfery. Wzrost ich stężenia ma wynikać głównie ze spalania paliw kopalnych, takich jak węgiel i ropa naftowa, w elektrowniach, transporcie i przemyśle, a także ze zmniejszonego pochłaniania CO2 spowodowanego wylesieniem i działalnością rolniczą.
Lodowce pokrywają około 10% powierzchni Islandii. Vatnajokull, o powierzchni około 7700 kilometrów kwadratowych, jest największym lądolodem w Europie poza Arktyką. Wiele jęzorów lodowcowych spływa w kierunku południowo-wschodniego wybrzeża, tworząc spektakularne elementy islandzkiego krajobrazu. Reakcja lodowców na zmiany klimatu zależy od ich wielkości i kształtu.
Większość z nich reaguje zmianą masy w ciągu kilku lat, co prowadzi do przesunięcia czoła lodowca. Krótkie i strome lodowce dolinne przystosowują się do zmian klimatu w ciągu dekady lub dwóch, natomiast większe i mniej strome lodowce mają znacznie dłuższy czas reakcji. Obecnie zaawansowana technologia pozwala badać krajobrazy podlodowcowe. Gdyby lodowiec całkowicie zniknął, odsłonięte zostałyby głębokie doliny i fiordy, ukazując fascynującą geologię ukrytą dotychczas pod grubą warstwą lodu.
Foki, czyli królowe laguny lodowcowej Jokulsarlon
W lagunie lodowcowej Jokulsarlon foki są jednym z najbardziej charakterystycznych zwierząt. Można je często zobaczyć pływające w wodach laguny lub odpoczywające na górach lodowych. Na Islandii występują dwa gatunki z nich, które rozmnażają się w tym rejonie: foka pospolita (Phoca vitulina) i foka szara (Halichoerus grypus). Większość widywanych w Jokulsarlon to foki pospolite.
Osiągają one długość niecałych 2 metrów i mogą ważyć ponad 100 kg. Ich futro jest szare, często pokryte cętkami, ale na lądzie, gdy wyschnie, wydaje się jaśniejsze i ma brązowawy odcień. Ich młode przychodzą na świat w maju i czerwcu, a matka karmi je przez 4-6 tygodni. Naturalnym zachowaniem samic jest pozostawianie młodych na plaży na kilka godzin, by samodzielnie zdobywać pożywienie.
Niestety, obecność ludzi w pobliżu powoduje u tych zwierząt ogromny stres. Samica może nie wrócić do młodego, jeśli w okolicy znajdują się ludzie, a wszelkie zakłócenia mogą sprawić, że porzuci młode. Tego typu sytuacje mają negatywny wpływ nie tylko na młode, ale i na dorosłe osobniki. Dlatego obserwując je, należy zachować szczególną ostrożność – to ich naturalne środowisko, w którym powinniśmy zachowywać się jak goście.
Zasady ochrony fok podczas obserwacji na lądzie:
- Poruszaj się powoli i delikatnie, unikaj głośnych dźwięków.
- Nie rzucaj przedmiotów w stronę fok.
- Zachowaj dystans co najmniej 100 metrów i nie dotykaj fok (ich ugryzienia mogą wywołać groźne infekcje).
- Nie zbliżaj się do samotnego młodego – samica może być w pobliżu.
- Opuść teren, jeśli foki wykazują oznaki niepokoju, takie jak podnoszenie głowy, czujność lub próby ucieczki.
Więcej o fokach w artykule o Półwyspie Snaefellsnes.
Laguna i jej okoliczne rzeki są domem dla wielu gatunków ryb, takich jak łosoś atlantycki, pstrąg arktyczny, pstrąg potokowy, tobiasze, ryby flądrowate, lodźce, śledzie i dorszowate. Wszystkie te gatunki stanowią potencjalne pożywienie dla fok pospolitych, które chętnie polują na ryby w wodach laguny.
Ławice śledzi, które czasami wpływają do laguny wraz z przypływem, stanowią natomiast wyjątkową atrakcję dla ptaków, które zamieszkują tereny laguny lodowcowej Jokulsarlon.
Ptaki żyjące na terenie laguny lodowcowej Jokulsarlon
W lagunie lodowcowej Jokulsarlon żyją takie gatunki ptaków jak:
Rybitwa popielata
Rybitwa popielata (Sterna paradisaea) to ptak wędrowny z rodziny mewowatych (Laridae). Posiada rekord świata w migracji, przemieszczając się z zimowisk w pobliżu wybrzeży Antarktydy na tereny lęgowe na północy. Oznacza to, że w ciągu swojego życia może pokonać dystans równy trzykrotnej podróży na Księżyc i z powrotem. W sezonie lęgowym jest znana z agresywnego zachowania i atakowania intruzów, uderzając ich w czubek głowy. Jej dieta jest zmienna w zależności od lokalizacji, ale składa się głównie z ryb, skorupiaków i owadów. Jest chroniona przez prawo islandzkie.
Wydrzyk wielki
Wydrzyk wielki (Stercorarius skua) to ptak wędrowny z rodziny Stercorariidae. Około 75% islandzkiej populacji tego gatunku lęgnie się na południowo-wschodniej Islandii. Poza okresem lęgowym spędza czas na morzu, na obszarach północnego Atlantyku. Pomimo swojej masywnej budowy, jest zaskakująco zwinny w locie. Dlatego też jest znany jako „pirat nieba” – zwykle kradnie zdobycze upolowane przez inne ptaki morskie. Broni swojego gniazda z wielką determinacją i potrafi nurkować w ataku na każdego, kto zbliży się zbyt blisko. Gatunek ten jest chroniony przez prawo islandzkie.
Bernikla białolica
Bernikla białolica (Branta leucopsis) to ptak wędrowny z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Islandia jest ważnym miejscem odpoczynku dla populacji lęgowej z północno-wschodniej Grenlandii, które migrują z zimowisk na Wyspach Brytyjskich. Ptaki te są bardzo towarzyskie i preferują zakładać kolonie lęgowe. Migrują razem w dużych stadach, wydając hałaśliwe dźwięki przypominające szczekanie lub szczekające odgłosy. Ptak jest chroniony przez prawo islandzkie od 16 marca do 31 sierpnia (oraz do 25 września na południowo-wschodniej Islandii).
Mewa islandzka
Mewa islandzka (Larus glaucoides) to ptak wędrowny z rodziny mewowatych (Laridae). Zimuje na Islandii, ale lęgnie się w arktycznych rejonach Grenlandii i Kanady. Jest jednym z nielicznych gatunków wędrownych, które zimują na Islandii. Pierwsze ptaki przylatują w połowie września, a ostatnie odlatują w kwietniu lub maju. Dla Islandczyków to zaszczyt, że ptak ten został nazwany na cześć Islandii, mimo że nie lęgnie się na wyspie. Gatunek tych ptaków również jest chroniony przez prawo islandzkie.
Edredon zwyczajny
Edredon zwyczajny (Somateria mollissima) to ptak osiadły z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Jest to najpospolitsza kaczka Islandii i jedyna, która w dużej mierze polega na siedliskach morskich. Jest największą kaczką półkuli północnej i doskonałym nurkiem, zanurzającym się na głębokość 20-30 m. Jego gniazdo jest wyścielone puchem, który samica wyrywa z własnej piersi. Islandczycy zbierają ten puch od czasów osiedlenia się na wyspie, ponad 1000 lat temu. Samiec wydaje uspokajający dźwięk „ah-ooo”, podczas gdy samica wydaje ochrypłe kwaknięcia. Ptak ten także jest chroniony przez prawo islandzkie.
Lis polarny na Islandii – jedyny pierwotny ssak na wyspie
Lis polarny (Vulpes lagopus) przybył na Islandię po lodzie morskim pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, na długo przed kolonizacją przez ludzi. Jest jedynym pierwotnym ssakiem lądowym na Islandii. Jest doskonale przystosowany do zimnego klimatu. Ma bardzo gęste futro, które chroni go przed wilgocią i izoluje, dzięki czemu może tolerować temperatury nawet do -35°C.
Lisy można znaleźć prawie wszędzie na Islandii, choć najczęściej występują w rejonach przybrzeżnych. Są oportunistami, żywiąc się tym, co jest dostępne w danym sezonie – szczególnie ptakami, ale także owocami morza, padliną, nornikami, owadami, jajami i jagodami. Przedstawiciele tego gatunku łączą się w pary na całe życie i ustanawiają terytorium, którego bronią przed innymi lisami. Para zakłada norę, której używa przez dziesięciolecia. Samica rodzi od 5 do 6 szczeniąt, które oboje rodzice wychowują wspólnie.
Breidamerkursandur – równina pełna polodowcowej roślinności
Geomorfologicznie Breidamerkursandur można podzielić na sekcje. Teren na zachód od rzeki Fjallsa i w stronę morza od dużych moren jest równiną sandrową, która nigdy nie była pokryta lodem lodowcowym w czasie małej epoki lodowej (ok. 1300–1900 n.e.). Obszar ten był jednak często zakłócany przez lodowcowe rzeki, które okresowo zmieniały swój bieg.
Obecna roślinność na równinie zaczęła się rozwijać głównie po 1940 roku, początkowo w zagłębieniach i suchych korytach rzek, ale obecnie jest w dużej mierze ciągła, choć często rzadka. Równina pomiędzy rzekami Fjallsa i Jokulsa to w większości stosunkowo jednolity teren, bogaty w mchy i trawy z turzycami (Juncus arcticus) oraz niewielkimi obszarami podmokłymi.
Obszar na północ od dużych moren czołowych był pokryty lodem lodowcowym pod koniec XIX wieku, ale stopniowo został odsłonięty wraz z wycofywaniem się lodowca. W porównaniu z innymi jęzorami lodowcowymi na południowych stokach Vatnajokull (np. Skaftafellsjokull), sukcesja roślinności w jego częściach przedlodowcowych postępowała raczej powoli.
Prawdopodobnie jest to związane z bliskością, różnorodnością i składem gatunkowym sąsiedniej roślinności, które wpływają na „deszcz nasion” docierających na te tereny.
W 2015 roku porównano bogactwo gatunków roślin naczyniowych na zachód i wschód od laguny na działkach, które zostały odsłonięte około 1900, 1945, 1994 i 2010 roku.
W pierwszych dwóch dekadach po wycofaniu się lodowca następuje szybki wzrost liczby gatunków, jednak później pojawiło się niewiele nowych gatunków. Kolonizacja była szybsza po wschodniej stronie, gdzie flora charakteryzowała się również większym lokalnym zróżnicowaniem. Prawdopodobnie wynika to z większego i bardziej zróżnicowanego źródła nasion na wschód od równiny.
Łącznie zarejestrowano 88 gatunków, ale wiele z nich było rzadkich. Zdecydowanie najczęściej występującymi gatunkami (w ponad 70% badanych działek) były trawy, takie jak kostrzewa żyworodna (Festuca vivipara), wiechlina sina (bluegrass, Poa glauca) oraz ziele przywrotnika alpejskiego (Alchemilla alpina).
Zobacz inne wyprawy Obiektywnego Atlasa:
Kungsleden – Szlak Królewski w Laponii na północy Szwecji
Lofoty – Jak dojechać i co zobaczyć w 4 dni
Rumunia – co warto zobaczyć w 2 tygodnie, jadąc samochodem z Polski?
